⚔️ सुव्यवस्थित सैन्याची उभारणी
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे साम्राज्य टिकवून ठेवण्यामागे त्यांचे सैन्य हेच मुख्य बळ होते. त्यांच्या लष्करात दोन प्रमुख विभाग होते:
पायदळ – घाटमाथ्याचे मावळे तलवारबाजीत पारंगत, तर कोकणातील शेतकरी नेमबाजीत कुशल.
घोडदळ – महाराज स्वतः घोडेस्वारांना घोडे पुरवत व देखरेखीसाठी खिदमतगार नेमत असत.
🐎 घोडदळाचा खर्च
इंग्रजी साधनांनुसार महाराजांचे घोडदळ तब्बल ५०,००० घोडेस्वारांचे होते.
प्रत्येक घोडेस्वाराला वार्षिक ९६ ते १२० रुपये पगार मिळत असे.
त्यामुळे घोडदळाचा वार्षिक खर्च तब्बल ४८ लाख ते ६० लाख रुपये होत असे.
घोड्यांचे खाद्य, काळजी आणि खिदमतगारांचा खर्च हा वेगळाच.
👣 पायदळाचा खर्च
पायदळ सैनिकांचा पगार घोडेस्वारांच्या पगाराच्या निम्मा होता.
तरीही, त्यांच्या संख्येमुळे वार्षिक खर्च ३ लाख ७५ हजार रुपये एवढा होत असे.
💰 एकूण सैन्य खर्च
घोडदळ आणि पायदळाचा मिळून संपूर्ण सैन्याचा वार्षिक खर्च तब्बल ६३ लाख ७५ हजार रुपये इतका होता.
⚔️ साधनसामग्रीवरील अतिरिक्त खर्च
सैन्याला केवळ पगार नव्हे, तर साधनसामग्रीचीही आवश्यकता होती:
तोफा, बंदुका, तलवारी, भाले, बाण
दारूगोळा, तंबू व राहुट्या
या सर्वांच्या खरेदी व देखभालीसाठी स्वतंत्र निधी राखला जात असे.
📊 आर्थिक नियोजनाची थोरवी
शिवाजी महाराजांनी सैन्याच्या प्रत्येक बाबीवर सूक्ष्म लक्ष दिले:
पगार, साधनसामग्री, घोड्यांची काळजी
खिदमतगारांची नेमणूक
या सर्वांमुळेच साम्राज्य दीर्घकाळ स्थिर व सामर्थ्यशाली राहिले.
🌟 नेतृत्वाचे प्रतीक
इतक्या प्रचंड खर्चानंतरही मराठा साम्राज्याला आर्थिक स्थैर्य लाभले. शिवाजी महाराजांचे सैन्य व त्याचे नियोजन हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे आणि नेतृत्वगुणांचे ज्वलंत उदाहरण ठरले.
